POZITIVNÍ NOVINY

Kto by nie pamiętał jej Rozálii Lautmannovej ze słynnego filmu reżyserów Kadára i Klosa "Sklep przy głównej ulicy"! Spotkałem panią Idę w 1968 roku w Warszawie, dwa lata po tym, kiedy udzielono temu filmowi, do czego mu bez wątpienia też i ona dopomogła, złotego Oscara. Nawet nie pomyślałem, że nasze pierwsze spotkanie będzie jednocześnie spotkaniem ostatnim – Ida Kamińska w tym samym roku wyjechała do Stanów Zjednoczonych.

Wtedy zaprosiła mnie na spektakl do swojego teatru. W 1968 roku był to Państwowy Teatr Żydowski, który istniał w Warszawie od 1945 roku. Budynek ten, stojący na skraju starej Warszawy, był niski, źle wyglądający, celowo nie naprawiany, jakby świadek drugiej wojny światowej. Ida Kamińska kierowała nim od 1947 roku.

Na godzinę przed wystawieniem sztuki Jakuba Gordina "Mirele Efros", w której Ida Kamińska grała w roli głównej, odwiedziłem ją w jej małej garderobie. Rozmawialiśmy, podczas gdy ona nakładała sobie makijaż. Pozwoliła mi robić zdjęcia, nawet spotkaliśmy się w tym celu jeszcze następnego dnia. Opowiadała mi o swoim życiu, przede wszystkim o swojej matce Rachel Ester Kamińskiej, którą bardzo kochała, i której popiersie wystawione było w foyer teatru:

Nie zagrałam w wielu filmach, przyznaję, że wolę teatr od filmu. Zaczęłam grać w wieku pięciu lat, wraz z mamusią. Kiedy podrosłam, ta sztuka ponownie pojawiła się w repertuarze, a ja tym razem zagrałam rolę mamusi... Jednym z powodów, dlaczego teatr tak bardzo lubię, jest, że praktycznie cała moja rodzina to aktorzy. Mamusia była najsłynniejsza, ona była wielką aktorką. Tatuś grał, też i moja siostra, nawet moja córka Ruth jest aktorką.

W teatrze pani Kamińskiej spotkałem się z czymś, co było dla mnie niezwykłe – był to teatr „ze słuchawkami”; każdy widz otrzymywał słuchawkę, którą podłączał pod krzesłem i cały spektakl tłumaczony był na język polski. Wszystkie sztuki grano tylko w języku jidysz.

Na swój sposób jesteśmy jedynym żydowskim teatrem na świecie, wyjaśniała mi pani Ida. Istnieją jeszcze inne żydowskie zespoły aktorskie, ale żaden, oprócz naszego i jeszcze innego w Rumunii nie ma własnej sceny. Ci z Rumunii jednak nie jeżdżą na występy za granicę, podczas gdy my jesteśmy za granicą co chwilę...

Uśmiechała się, kiedy ją zapytałem o wrażenia z Czechosłowacji, a potem o uczucia, z jakimi odbierała ceremonię wręczania Oscara:

Ida Kamińská při předávání Oscara v roce 1966

"Podczas kręcenia filmu ‘Sklep przy głównej ulicy’ nie było czasu, żeby zwiedzić całą Czechosłowację. Kręciliśmy od rana do nocy. Ale bardzo mi się

SP deska s hudbou z filmu Obchod na korze

podobało to, co zobaczyłam! W Pradze jest dużo zabytków kultury żydowskiej – Praga mi się ze wszystkiego najbardziej podobała! Na Słowacji zwiedziłam tylko Preszow. Tam kręciliśmy sceny w plenerze. Przypominam sobie tamtejszą synagogę. No i wręczanie Oscara? Naturalnie, było to dla mnie wielkim przeżyciem! Nikt nie przypuszczał, że ‘Sklep przy głównej ulicy’ będzie taki dobry. Kiedy go przyjęli do ściślejszego wyboru szesnastu filmów, to już pocieszyło nasze serca. A kiedy doszedł do finału pięciu filmów – to szaleliśmy ze szczęścia. Wielu ludzi niby wiedziało, że wygra, ale my nie byliśmy o tym aż tak przekonani. Póżniej wyświetlali ‘Sklep przy głównej ulicy’ w czterdziestu nowojorskich kinach...

Kto może powiedzieć, czy już w tym czasie, kiedy przebywałem w jej towarzystwie w Warszawie, pani Ida Kamińska przeczuwała, że po kilku miesiącach „wróci” do Ameryki na stałe? Wyjechała jesienią 1968 roku, pod wpływem rosnącej wtedy polityki antysemickiej... Věnování mamince

Filmografia tej wielkiej aktorki jest niewielka. (Dopiero po latach zauważyłem, że sztuka "Mirele Efros", którą wtedy w Państwowym Teatrze Żydowskim oglądałem, została nakręcona już w 1912 roku, i że Ida Kamińska zagrała w niej pierwszy raz, jako trzynastoletnia dziewczynka!) Jej cała filmografia to tylko siedem filmów. Na przykład między "Sklepem przy głównej ulicy" a filmem, w którym grała poprzednio, miała szesnastoletnią przerwę.

Warto zauważyć, że reżyserem ostatniego filmu, w którym w USA Ida Kamińska grała, był jeden z reżyserów "Sklepu przy głównej ulicy" Ján Kadár. Film ten, pod tytułem "Anioł Levine", nakręcono w 1970 roku. Była to czarna komedia i z p Ida Kamińská ve své šatně

anią Idą w niej zagrał słynny Harry Belafonte.

Dzięki filmowi "Sklep przy głównej ulicy" Ida Kamińska została aktorką światowej sławy. Kiedy 21 maja 1980 roku zmarła, miała w swoim dorobku autorstwo dwóch sztuk, tłumaczenie 58 na jidysz, wyreżyserowała 65 przedstawień, i jako aktorka zagrała 124 role. Napisała też książkę wspomnień wydaną w Nowym Jorku w 1973 roku pod tytułem "Moje życie, mój teatr", która do polskich czytelników trafiła przetłumaczona dopiero w 1995 roku.

Oprócz zdjęć, które z Idą Kamińską kiedyś w Warszawie zrobiłem, do dziś przechowuję jako cenne relikwie program i bilet do teatru, który odwiedziłem, i w którym pani Ida przeżyła najpiękniejsze chwile swojego życia. Jeszcze fotografię z dedykacją, którą przysłała swojej wielbicielce, mojej matce...

(Senior revue 4/2006)